Ευθύνη νομικού προσώπου κατά το άρθρο 71 ΑΚ: οι προϋποθέσεις και το υπαίτιο όργανο

Oct 19

Η θεμελίωση της αστικής ευθύνης του νομικού προσώπου κατά το άρθρο 71 ΑΚ αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους μηχανισμούς προστασίας των συναλλασσόμενων στη σύγχρονη οικονομική πραγματικότητα.

Τα νομικά πρόσωπα αποτελούν κυρίαρχες οντότητες του κοινωνικοοικονομικού ιστού, διαθέτοντας συχνά υπέρτερη διαπραγματευτική και κεφαλαιακή ισχύ έναντι των φυσικών προσώπων. Για την προστασία των τρίτων, ο νομοθέτης εισήγαγε στο άρθρο 71 του Αστικού Κώδικα μια κεφαλαιώδους σημασίας ρύθμιση αναγκαστικού δικαίου, καθιερώνοντας την αστική ευθύνη του νομικού προσώπου για τις ζημιογόνες πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων του.

Η διάταξη αυτή υιοθετεί την οργανική θεωρία (ή θεωρία του βουλητικού οργάνου), σύμφωνα με την οποία η βούληση και η δράση του οργάνου λογίζεται απευθείας ως δράση του ίδιου του νομικού προσώπου. Από τη στιγμή που το νομικό πρόσωπο αντλεί οφέλη από τη δραστηριότητα των οργάνων του, οφείλει να επωμίζεται και τις αντίστοιχες ζημιογόνες συνέπειες.

1. Δομικά και εννοιολογικά στοιχεία του άρθρου 71 ΑΚ

Για τη θεμελίωση της ευθύνης του νομικού προσώπου απαιτείται η σωρευτική συνδρομή τεσσάρων βασικών προϋποθέσεων:

Α. Πράξη ή παράλειψη που να μην αποτελεί δικαιοπραξία

Πρόκειται για συμπεριφορά (ενέργεια ηθελημένη ή αδράνεια) που εκπορεύεται από άτομο το οποίο διακρίνεται από πλήρη συνειδησιακή διαύγεια. Η πράξη αυτή απευθύνεται προς έτερο και προσλαμβάνει ένα κοινωνικό νόημα, καθώς ωθεί σε μεταβολή του εξωτερικού κόσμου, ενώ ρυθμίζεται από το δίκαιο και γεννά έννομες συνέπειες. Ως τέτοια μπορεί να λογίζεται η αδικοπραξία είτε κατά άρθρο 914 Α.Κ. (λ.χ. έκδοση ακάλυπτης επιταγής, απάτη), είτε ως συμπεριφορά αντίθετη στα χρηστά ήθη με πρόθεση πρόκλησης ζημίας κατ' άρθρο 919 Α.Κ., η κακόπιστη συμπεριφορά κατά το στάδιο των διαπραγματεύσεων κατ' άρθρα 197-198 Α.Κ. και η προσβολή της προσωπικότητας (λ.χ. καταχρηστική απόλυση ή προσβολή της τιμής και της υπόληψης κατ' άρθρα 57 και 59 Α.Κ.). Αντίθετα, η δικαιοπρακτική δέσμευση του νομικού προσώπου ρυθμίζεται αυτοτελώς από το άρθρο 70 ΑΚ. Η πράξη ή παράλειψη μπορεί να είναι παράνομη και υπαίτια, ωστόσο η ΑΚ 71 εφαρμόζεται και σε περιπτώσεις αντικειμενικής ευθύνης (χωρίς πταίσμα) ή ευθύνης από νόμιμη πράξη.

Β. Πράξη ή παράλειψη οργάνου που αντιπροσωπεύει το Νομικό Πρόσωπο

Αρχικά, ως όργανα νοούνταν στενά τα καταστατικά όργανα, δηλαδή εκείνα των οποίων η θέση και οι εξουσίες εκπροσώπησης προβλέπονται στο καταστατικό ή την ιδρυτική πράξη (π.χ. διοικητικό συμβούλιο, διαχειριστές, εκκαθαριστές).

Ωστόσο, η σύγχρονη επιχειρηματική πραγματικότητα επιτάσσει μια διασταλτική ερμηνεία. Έτσι, στην έννοια του οργάνου περιλαμβάνονται πλέον και οι διευθύνοντες υπάλληλοι, δηλαδή πρόσωπα που ασκούν ουσιώδεις και καίριες αρμοδιότητες αυτοτελώς με βάση τον γενικό κανονισμό λειτουργίας του νομικού προσώπου, χωρίς να απαιτούνται διατυπώσεις δημοσιότητας.

Διάκριση: Αν η ζημιογόνος πράξη ή παράλειψη τελεστεί από πρόσωπο το οποίο δεν χαρακτηρίζεται ως καταστατικό ή ως διευθυντικό όργανο (π.χ. θυρωρός σωματείου ή υπάλληλοι επιχείρησης), το νομικό πρόσωπο δεν ευθύνεται κατά την ΑΚ 71, αλλά με βάση την ΑΚ 922 ή την ΑΚ 334.

Γ. Τέλεση της πράξης κατά την εκτέλεση των ανατιθέμενων καθηκόντων

Το κρισιμότερο δογματικό ζήτημα εντοπίζεται στον προσδιορισμό του συνδέσμου μεταξύ της πράξης του οργάνου και των καθηκόντων του. Στη θεωρία και τη νομολογία διασταυρώνονται τρεις βασικές απόψεις:

Η θεωρία της εσωτερικής συνάφειας (Κρατούσα γνώμη): Απαιτεί η πράξη να βρίσκεται σε άμεσο εσωτερικό σύνδεσμο με τα καθήκοντα του οργάνου. Η ευθύνη καλύπτει ακόμα και περιπτώσεις υπέρβασης καθηκόντων ή κατάχρησης εξουσίας. Αντίθετα, αν η πράξη έγινε απλώς εξ αφορμής ή με την ευκαιρία των καθηκόντων (π.χ. το όργανο διαπράττει μια τυχαία κλοπή ή χειροδικία κατά τη διάρκεια μιας διαπραγμάτευσης), η συνάφεια αίρεται και το νομικό πρόσωπο απαλλάσσεται.
Η θεωρία του αναγκαίου μέσου (Αιτιώδης συνάφεια): Αξιώνει τα καθήκοντα να ήταν το αναγκαίο μέσο για την τέλεση της πράξης. Το νομικό πρόσωπο ευθύνεται διότι εφοδίασε το όργανο με τις ευκαιρίες και τη θέση, τις οποίες αυτό εκμεταλλεύτηκε για να ζημιώσει τον τρίτο.
Η θεωρία των τυπικών κινδύνων: Τυπικοί κίνδυνοι κατά το άρθρο 922 Α.Κ. νοούνται εκείνοι που αποδίδονται στον προστήσαντα και σχετίζονται με τη δραστηριότητα για την οποία όρισε ως υπεύθυνο τον προστηθέντα, δηλαδή κίνδυνοι από τις συνηθισμένες ή χαρακτηριστικές για τη δραστηριότητα αυτή πράξεις του προστηθέντος, ενώ από το άρθρο 334 Α.Κ. προκύπτει ότι, για την ευθύνη του κυρίου της υπόθεσης, η συμπεριφορά του βοηθού εκπλήρωσης πρέπει να εμπίπτει στους τυπικούς κινδύνους εκπλήρωσης της προϋφιστάμενης ενοχής, ερμηνευόμενης σύμφωνα με το είδος, τον σκοπό και τη φύση της. Έτσι, το νομικό πρόσωπο θα ευθύνεται με το άρθρο 71 Α.Κ., σε περίπτωση που η πράξη ή παράλειψη του οργάνου, η οποία επέφερε το ζημιογόνο αποτέλεσμα, περιλαμβάνεται στους τυπικούς κινδύνους των καθηκόντων με τα οποία είναι επιφορτισμένο. Δικαιολογητικός λόγος της άποψης αυτής είναι ότι ο ωφελούμενος (εν προκειμένω το νομικό πρόσωπο) από τις πράξεις άλλων θα πρέπει να φέρει και τους κινδύνους των δραστηριοτήτων τους, αλλά μόνο τους τυπικούς, αυτούς δηλαδή που σχετίζονται με τη φύση της εκτελούμενης δραστηριότητας. Ακόμη, κατά το κριτήριο των τυπικών κινδύνων, γίνεται δεκτό ότι ελέγχεται η περίπτωση κατά την οποία ο προστηθείς ή ο βοηθός εκπλήρωσης έδρασε κατά κατάχρηση των καθηκόντων του ή απλώς με την ευκαιρία τέλεσης της πράξης. Φαίνεται λοιπόν πως η τρίτη αυτή άποψη, αντλώντας στοιχεία από τα άρθρα 334 και 922 Α.Κ., κάνει δεκτή την ευθύνη του νομικού προσώπου κατά άρθρο 71 Α.Κ., όχι μόνο σε περίπτωση που το όργανο εξαπατά τον αντισυμβαλλόμενο, αλλά και όταν τον τραυματίζει ή τον εξυβρίζει ή ακόμη και κατά την πλαστογράφηση υπογραφής.

Δ. Ύπαρξη νόμιμου λόγου ευθύνης

Η ΑΚ 71 δεν αποτελεί αυτοτελή πηγή γέννησης υποχρέωσης προς αποζημίωση, αλλά κανόνα καταλογισμού. Απαιτείται πάντοτε η συνδρομή μιας άλλης ειδικότερης διάταξης (π.χ. ΑΚ 914 περί αδικοπραξίας). Μέσα από μια lato sensu (ευρεία) ερμηνεία, η έννοια της «υποχρέωσης αποζημίωσης» επεκτείνεται και σε άλλες έννομες συνέπειες, όπως η υποχρέωση απόδοσης αδικαιολόγητου πλουτισμού (ΑΚ 904), η διεκδίκηση πράγματος (ΑΚ 1094) ή η άρση προσβολής της προσωπικότητας (ΑΚ 57).

2. Ειδικότερα ζητήματα και εφαρμογές

Α. Προσωπική ευθύνη του οργάνου και Δικαίωμα Αναγωγής

Παρότι η πράξη του οργάνου καταλογίζεται στο νομικό πρόσωπο, το φυσικό πρόσωπο παραμένει ο υλικός δράστης. Το άρθρο 71 εδ. β' ΑΚ καθιερώνει παθητική εις ολόκληρον ενοχή μεταξύ του νομικού προσώπου και του υπαίτιου οργάνου. Ο ζημιωθείς μπορεί να στραφεί δικαστικά εναντίον οποιουδήποτε από τους δύο.

Το ζήτημα της υπαιτιότητας: Κατά την κρατούσα άποψη, η προσωπική ευθύνη του οργάνου προϋποθέτει οπωσδήποτε δικό του πταίσμα (δόλο ή αμέλεια), καθώς η υπαιτιότητα συνιστά ψυχική κατάσταση που προσιδιάζει μόνο σε φυσικά πρόσωπα.
Αναγωγή: Εάν το νομικό πρόσωπο ικανοποιήσει τον ζημιωθέντα τρίτο, αποκτά δικαίωμα αναγωγής κατά του οργάνου. Στην εσωτερική τους σχέση εφαρμόζονται αναλογικά οι διατάξεις της εντολής (ΑΚ 713 επ., 68 §2), όπου το πταίσμα του οργάνου (εντολοδόχου) τεκμαίρεται βάσει των κανόνων της ενδοσυμβατικής ευθύνης.

Β. Εμπορικές Εταιρείες και Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου (ΝΠΔΔ)

Εμπορικές Εταιρείες: Η ΑΚ 71 εφαρμόζεται οριζόντια σε όλες τις εμπορικές εταιρείες με νομική προσωπικότητα (ΑΕ, ΕΠΕ, ΙΚΕ, ΟΕ, ΕΕ). Η ευθύνη υπάρχει ανεξάρτητα από τη μορφή της εταιρείας ως προσωπικής ή κεφαλαιουχικής, καθώς στην περίπτωση των κεφαλαιουχικών εταιρειών, ο νόμιμος εκπρόσωπος μπορεί να μην ευθύνεται ατομικά για τα εταιρικά χρέη, ευθύνεται όμως κατά τις γενικές διατάξεις για τις αδικοπραξίες κατά την εκτέλεση των καθηκόντων του.
Προσωπικές εταιρείες χωρίς νομική προσωπικότητα: Σε αστικές εταιρείες ή κοινοπραξίες που στερούνται νομικής προσωπικότητας, η ΑΚ 71 εφαρμόζεται αναλογικά για δικαιοπολιτικούς λόγους προστασίας των συναλλασσόμενων.
Δημόσιο και ΝΠΔΔ: Όταν το Δημόσιο ενεργεί στο πλαίσιο του ιδιωτικού δικαίου (διαχείριση ιδιωτικής περιουσίας), το άρθρο 104 ΕισΝΑΚ παραπέμπει ευθέως στην ΑΚ 71. Κατά το άρθρο 106 ΕισΝΑΚ, το ίδιο ισχύει και για τους δήμους, τις κοινότητες και τα άλλα νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου. Αντίθετα, αν η ζημία προκληθεί κατά την άσκηση δημόσιας εξουσίας, εφαρμόζονται οι ειδικές διατάξεις των άρθρων 105-106 ΕισΝΑΚ.

Συμπεράσματα – κριτική αποτίμηση

Η διάταξη της ΑΚ 71 επιτελεί έναν καίριο αποκαταστατικό και κοινωνικοοικονομικό σκοπό, διασφαλίζοντας την κοινωνική συνοχή και την ειρήνευση των σχέσεων ιδιωτικού δικαίου. Η σύγχρονη ερμηνεία της οφείλει να είναι σταθμισμένα διασταλτική: τόσο στην επέκταση της έννοιας του οργάνου (συμπερίληψη διευθυνόντων υπαλλήλων) όσο και στην υιοθέτηση ευρύτερων κριτηρίων συνάφειας (όπως οι τυπικοί κίνδυνοι), ώστε να μην παραμένουν απροστάτευτοι οι τρίτοι απέναντι στους κινδύνους που γεννά η πολυσχιδής δράση των σύγχρονων εταιρικών κολοσσών.

Βιβλιογραφία

Αρχανιωτάκης Γ., Η αστική ευθύνη του νομικού προσώπου ιδιωτικού δικαίου, 1989.
Βαθρακοκοίλης Β., Ερμηνεία-Νομολογία ΑΚ, Τόμος Α', Γενικές Αρχές (άρθρα 1-286), 2001.
Γεωργιάδης Απ., Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, 4η έκδοση, 2012.
Γεωργιάδης Απ., Σύντομη ερμηνεία του Αστικού Κώδικα Ι, άρθρα 1-946, 2010.
Γεωργιάδης Απ., Εγχειρίδιο Ειδικού Ενοχικού Δικαίου, 2014.
Γεωργιάδης Απ., Ενοχικό Δίκαιο - Γενικό Μέρος, 2η έκδοση, 2015.
Γεωργιάδης Απ. / Σταθόπουλος Μ., Αστικός Κώδικας Γενικές Αρχές, Τόμος ΙΑ, άρθρα 1-126, 2016.
Καράκωστας Ι., Αστικός Κώδικας ερμηνεία - σχόλια - νομολογία: Γενικές Αρχές (Άρθρα 1-126), 2005.
Λαδάς Π., Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου Ι, 2007.
Μπαλής Γ., Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, 8η έκδοση, 1961.
Παντελίδου Κ., Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, 1η έκδοση, 2016.
Παπαντωνίου Ν., Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, 3η έκδοση, 1983.
Παπαστερίου Δ., Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, 2η έκδοση, 2009.
Ρούσσος Κ., Δίκαιο Νομικών Προσώπων, 2010.
Σημαντήρας Ν., Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, 4η έκδοση, 1988.
Σταθόπουλος Μ., Γενικό Ενοχικό Δίκαιο, 5η έκδοση, 2018.
Φίλιος Π., Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, 4η έκδοση, 2011.
Παμπούκης Κ., Γνωμοδότηση & Σχόλιο, Επισκόπηση Εμπορικού Δικαίου (ΕπισκΕΔ), 2004.

Το άρθρο αυτό παρέχει γενική ενημέρωση για το νομοθετικό καθεστώς, όπως έχει διαμορφωθεί έως την ημερομηνία της τελευταίας ενημέρωσης, και δεν αποτελεί νομική συμβουλή για συγκεκριμένη υπόθεση, καθώς η εφαρμογή των κανόνων εξαρτάται από τα πραγματικά περιστατικά κάθε περίπτωσης.

Τελευταία ενημέρωση: 15 Οκτωβρίου 2026

Ανέστης Γ. Σαββίδης https://metronlaw.com/ourteam