Συμβίωση χωρίς γάμο: τα κληρονομικά δικαιώματα του συντρόφου

Σύνοψη

Για θανάτους από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, και όχι για παλαιότερους, το νέο άρθρο 1817 του Αστικού Κώδικα (ΑΚ) αναγνωρίζει δικαιώματα στο πρόσωπο με το οποίο ο κληρονομούμενος, δηλαδή το πρόσωπο που απεβίωσε, συζούσε μόνιμα σε ελεύθερη ένωση. Τα δικαιώματα αυτά αναγνωρίζονται στο πλαίσιο της εξ αδιαθέτου διαδοχής, δηλαδή της διαδοχής που επέρχεται από τον νόμο και όχι από διαθήκη, και έχουν ως πρώτη προϋπόθεση να μην καλείται σύζυγος στην κληρονομιά. Δεύτερη προϋπόθεση είναι να έχει διαρκέσει η συμβίωση τα τελευταία τρία έτη πριν από τον θάνατο, χρονικό όριο που δεν απαιτείται αν οι σύντροφοι είχαν αποκτήσει κοινά τέκνα. Όταν στην κληρονομιά καλούνται συγγενείς του κληρονομουμένου, ο σύντροφος λαμβάνει τα οικιακά αντικείμενα, όχι όμως κληρονομική μερίδα, και δικαιούται για ένα έτος την αποκλειστική χρήση της κατοικίας που αποτελούσε τον κύριο τόπο διαμονής των συντρόφων, εφόσον αυτή περιλαμβάνεται στην κληρονομιά. Ολόκληρη η κληρονομιά περιέρχεται στον σύντροφο μόνο αν δεν καλείται ούτε σύζυγος ούτε συγγενής, και υπό τον όρο ότι το δικαστήριο θα βεβαιώσει τις προϋποθέσεις ύστερα από αίτησή του, η οποία υποβάλλεται εντός προθεσμίας.

Το πρόβλημα

Όταν ο ένας από δύο συντρόφους που συζούσαν χωρίς γάμο και χωρίς σύμφωνο συμβίωσης αποβιώνει χωρίς διαθήκη, ανακύπτει το ζήτημα της θέσης του επιζώντος στην κληρονομική διαδοχή. Το ζήτημα αποκτά πρακτική σημασία όταν η κατοικία ανήκε στον σύντροφο που απεβίωσε ή όταν εκείνος ήταν ο μόνος μισθωτής της. Η θέση του επιζώντος πρέπει τότε να εξεταστεί σε σχέση με τους συγγενείς που καλούνται στην κληρονομιά ή, όταν δεν υπάρχουν συγγενείς, με το Δημόσιο.

Στις προϊσχύσασες διατάξεις του Αστικού Κώδικα για την εξ αδιαθέτου διαδοχή, ο σύντροφος δεν αναφέρεται μεταξύ των προσώπων που καλούνται στην κληρονομιά. Ο ν. 5303/2026 εισήγαγε ειδική ρύθμιση, η οποία συχνά ερμηνεύεται ως εξομοίωση του συντρόφου με τον σύζυγο, παρότι δεν αναγνωρίζει στον σύντροφο όλα τα δικαιώματα του συζύγου.

Τι ισχύει

Το χρονικό πεδίο εφαρμογής

Ο ν. 5303/2026, ο οποίος αντικατέστησε το Πέμπτο Βιβλίο του Αστικού Κώδικα, δημοσιεύθηκε στο Φύλλο Εφημερίδας της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ) Α΄ 81 της 22ας Μαΐου 2026. Οι διατάξεις του νόμου που αφορούν τον σύντροφο εφαρμόζονται «στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων, των οποίων ο θάνατος επέρχεται τη 16η Σεπτεμβρίου 2026 ή μεταγενέστερα», και κρίσιμος είναι επομένως ο χρόνος του θανάτου.

Για θάνατο που επήλθε πριν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, το άρθρο 1817 δεν εφαρμόζεται, και οι μεταβατικές διατάξεις του νόμου δεν προσδίδουν στο άρθρο αυτό αναδρομική ισχύ. Οι προϊσχύσασες διατάξεις του Αστικού Κώδικα καλούν στην εξ αδιαθέτου διαδοχή τους συγγενείς, τον σύζυγο και τελευταίο το Δημόσιο, χωρίς να αναφέρουν τον σύντροφο σε ελεύθερη ένωση. Τυχόν αξιώσεις του συντρόφου από διατάξεις εκτός του κληρονομικού δικαίου αποτελούν χωριστό ζήτημα.

Το πρόσωπο στο οποίο αναφέρεται η διάταξη

Η διάταξη αναφέρεται στο πρόσωπο με το οποίο ο κληρονομούμενος «συζούσε μόνιμα σε ελεύθερη ένωση κατά τα τελευταία τρία (3) έτη πριν από τον θάνατό του ή χωρίς χρονικό περιορισμό, αν είχε αποκτήσει κοινά τέκνα με τον κληρονομούμενο». Το πρόσωπο αυτό αποκαλείται στη συνέχεια σύντροφος σε ελεύθερη ένωση, ενώ η μη ύπαρξη συζύγου που καλείται στην κληρονομία αποτελεί, σε όλες τις παραγράφους του άρθρου, βασική προϋπόθεση για τη θεμελίωση των προβλεπόμενων δικαιωμάτων του. Ο ν. 5303/2026 δεν περιέχει ορισμό της μόνιμης συμβίωσης ούτε ειδικό κανόνα για την απόδειξή της, και η ύπαρξή της κρίνεται από το δικαστήριο με βάση τα στοιχεία κάθε υπόθεσης.

Όταν στην κληρονομιά καλούνται συγγενείς

Δύο δικαιώματα του συντρόφου, το εξαίρετο και η χρήση της κατοικίας, δεν εξαρτώνται από το αν στην κληρονομιά καλούνται συγγενείς του κληρονομουμένου. Το εξαίρετο του άρθρου 1810 ΑΚ, δηλαδή «τα έπιπλα, σκεύη, ενδύματα και άλλα τέτοια οικιακά αντικείμενα που τα χρησιμοποιούσε είτε μόνος εκείνος που επιζεί είτε μαζί με τον κληρονομούμενο», περιέρχεται στον σύντροφο.

Το δεύτερο δικαίωμα αφορά την κατοικία, εφόσον στην κληρονομιά περιλαμβάνεται ακίνητο που χρησίμευε ως ο κύριος τόπος διαμονής του κληρονομουμένου και του συντρόφου του. Ο σύντροφος δικαιούται τότε «την αποκλειστική χρήση του ακινήτου χωρίς αντάλλαγμα για χρονικό διάστημα ενός (1) έτους από τον θάνατο του κληρονομουμένου». Πρόκειται, δηλαδή, για δικαίωμα χρήσης ορισμένης διάρκειας και όχι για κυριότητα.

Όταν δεν καλείται σύζυγος ούτε συγγενής

Στην πέμπτη τάξη της εξ αδιαθέτου διαδοχής καλείται ο σύντροφος σε ελεύθερη ένωση, πριν από το Δημόσιο, το οποίο καλείται στην έκτη. Η κληρονομιά περιέρχεται στον σύντροφο «αν στην κληρονομία δεν καλείται σύζυγος ή συγγενής του κληρονομουμένου». Συγγενείς νοούνται όσοι καλούνται στην πρώτη, στη δεύτερη και στην τέταρτη τάξη, δηλαδή οι κατιόντες, οι γονείς, οι αδελφοί και τα τέκνα και οι εγγονοί αδελφών, καθώς και οι παππούδες και οι γιαγιάδες με τα τέκνα και τους εγγονούς τους.

Στην περίπτωση αυτή το χρονικό όριο των τριών ετών δεν απαιτείται αν ο σύντροφος είχε αποκτήσει κοινά τέκνα με τον κληρονομούμενο «και αυτά εξέπεσαν πριν ή μετά την επαγωγή», δηλαδή δεν κληρονομούν. Όταν, αντίθετα, τα κοινά τέκνα κληρονομούν, καλούνται τα ίδια στην κληρονομιά ως συγγενείς της πρώτης τάξης.

Ο σύντροφος δεν αποκτά αυτοδικαίως την κληρονομιά, διότι ο σχετικός κανόνας του άρθρου 1844 ΑΚ ισχύει με ρητή επιφύλαξη του άρθρου 1817. Ο σύντροφος αποκτά την κληρονομιά «μόνο εφόσον το δικαστήριο της κληρονομίας, μετά από αίτησή του, που υποβάλλεται εντός των προθεσμιών του άρθρου 1845, βεβαιώσει τις προϋποθέσεις του παρόντος», οπότε η κτήση ανατρέχει στον χρόνο του θανάτου.

Κατά το νέο άρθρο 812Α του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας (ΚΠολΔ), το δικαστήριο της κληρονομίας βεβαιώνει τις προϋποθέσεις ύστερα από αίτηση του συντρόφου «κατά την παρ. 3 του άρθρου 1817 του Αστικού Κώδικα». Στη διαδικασία αυτή «καλείται υποχρεωτικά το Δημόσιο τριάντα (30) ημέρες τουλάχιστον πριν από τη συνεδρίαση». Δικαστήριο της κληρονομίας είναι, κατά το άρθρο 810 ΚΠολΔ, το δικαστήριο στην περιφέρεια του οποίου ο κληρονομούμενος είχε την κατοικία του κατά τον χρόνο του θανάτου, δηλαδή σήμερα το μονομελές πρωτοδικείο κατά το άρθρο 49 παρ. 4 του ν. 5134/2024.

Για το εξαίρετο και για τη χρήση της κατοικίας, οι δύο πρώτες παράγραφοι του άρθρου 1817 δεν προβλέπουν αντίστοιχη διαδικασία βεβαίωσης. Το άρθρο δεν ορίζει ρητά αν η βεβαίωση της τρίτης παραγράφου του αφορά και τα δικαιώματα αυτά. Το ζήτημα παραμένει ανοιχτό και, εφόσον οι κληρονόμοι αμφισβητήσουν τη συμβίωση, κρίνεται δικαστικά αν πληρούνται οι προϋποθέσεις των δικαιωμάτων αυτών.

Η προθεσμία της αίτησης

Το άρθρο 1845 ΑΚ, στο οποίο παραπέμπει το άρθρο 1817, ρυθμίζει την προθεσμία της αποποίησης κληρονομίας. Ορίζει για τον κληρονόμο «προθεσμία τεσσάρων (4) μηνών που αρχίζει από τότε που πληροφορήθηκε την επαγωγή και τον λόγο της», όπου ως επαγωγή νοείται η περιέλευση της κληρονομιάς σε ορισμένο πρόσωπο ως κληρονόμο. Η προθεσμία είναι ενός έτους «αν ο κληρονομούμενος είχε την τελευταία κατοικία του στο εξωτερικό ή αν ο κληρονόμος κατά την έναρξη της προθεσμίας διέμενε στο εξωτερικό». Η προθεσμία της αποποίησης αναστέλλεται για τους ίδιους λόγους για τους οποίους αναστέλλεται και η παραγραφή.

Κατά το κείμενο που ισχύει σήμερα, η εμπρόθεσμη αίτηση και η δικαστική βεβαίωση αποτελούν προϋπόθεση για να αποκτήσει ο σύντροφος την κληρονομιά, ενώ στην επόμενη τάξη καλείται το Δημόσιο. Το άρθρο 1817 δεν περιέχει ειδικότερη ρύθμιση για την έναρξη της προθεσμίας ως προς τον σύντροφο, και η καταληκτική ημέρα υπολογίζεται με βάση τα περιστατικά κάθε υπόθεσης. Το άρθρο 1817 εφαρμόζεται σε θανάτους από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, και νομολογία για την εφαρμογή του δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί.

Η μισθωμένη κατοικία

Για τη μισθωμένη κατοικία εφαρμόζεται η νέα παρ. 3 του άρθρου 612 ΑΚ, η οποία παραπέμπει στη ρύθμιση που ισχύει για τον επιζώντα σύζυγο, κατά την οποία τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις από τη μίσθωση περιέρχονται αποκλειστικά σε αυτόν. Η ίδια ρύθμιση εφαρμόζεται αναλόγως στο πρόσωπο με το οποίο ο μισθωτής συζούσε μόνιμα σε ελεύθερη ένωση, όταν το μίσθιο χρησίμευε ως ο κύριος τόπος διαμονής και των δύο, «εφόσον συναινέσει ο εκμισθωτής». Κατά την ίδια παράγραφο, αν οι σύντροφοι είχαν αποκτήσει κοινά τέκνα, «συναίνεση του εκμισθωτή δεν απαιτείται».

Η νόμιμη μοίρα και η διαθήκη

Το άρθρο 1820 ΑΚ αναγνωρίζει αξίωση νόμιμης μοίρας, δηλαδή του ελαχίστου που ο νόμος εξασφαλίζει ακόμη και όταν υπάρχει διαθήκη, στους κατιόντες, στους γονείς και στον επιζώντα σύζυγο, και δεν αναφέρει τον σύντροφο σε ελεύθερη ένωση. Το άρθρο 1817 αποτελεί κανόνα της εξ αδιαθέτου διαδοχής, και η θέση του συντρόφου όταν υπάρχει διαθήκη είναι χωριστό ζήτημα.

Τι σημαίνει πρακτικά

Η εξέταση μιας τέτοιας υπόθεσης αρχίζει από την ημερομηνία του θανάτου, όπως προκύπτει από τη ληξιαρχική πράξη. Από την ημερομηνία αυτή εξαρτάται αν εφαρμόζεται το άρθρο 1817. Ερευνάται στη συνέχεια αν υπάρχει διαθήκη, διότι το άρθρο αφορά τη διαδοχή χωρίς διαθήκη, και αν στην κληρονομιά καλείται σύζυγος, οπότε ο σύντροφος δεν αντλεί δικαιώματα από το άρθρο αυτό.

Αν στην κληρονομιά καλούνται συγγενείς, στον σύντροφο απομένουν το εξαίρετο και η χρήση της κατοικίας για ένα έτος, το οποίο υπολογίζεται από τον θάνατο του κληρονομουμένου. Αν δεν καλείται ούτε σύζυγος ούτε συγγενής, απαιτείται αίτηση στο δικαστήριο της κληρονομίας εντός των προθεσμιών του άρθρου 1845, με κλήτευση του Δημοσίου.

Σε κάθε περίπτωση απαιτείται απόδειξη της μόνιμης συμβίωσης, καθώς και της ύπαρξής της κατά τα τελευταία τρία έτη πριν από τον θάνατο ή της απόκτησης κοινών τέκνων. Το κόστος και η διάρκεια της διαδικασίας, όπως και οι ενέργειες που ακολουθούν τη βεβαίωση, εξαρτώνται από τα δεδομένα κάθε υπόθεσης, ενώ οι φορολογικές υποχρεώσεις της κληρονομικής διαδοχής επιβεβαιώνονται από φοροτεχνικό ή από την αρμόδια φορολογική αρχή.

Συχνά λάθη και παρανοήσεις

Υποστηρίζεται συχνά ότι ο σύντροφος κληρονομεί πλέον όπως ο σύζυγος, μολονότι ο σύζυγος καλείται σε μερίδα μαζί με τους συγγενείς και έχει αξίωση νόμιμης μοίρας, ενώ στον σύντροφο ο νόμος δεν αναγνωρίζει ούτε το ένα ούτε το άλλο. Η κληρονομιά περιέρχεται στον σύντροφο μόνο όταν δεν καλείται σύζυγος ή συγγενής, και η κτήση της προϋποθέτει δικαστική βεβαίωση ύστερα από εμπρόθεσμη αίτηση.

Διαδεδομένη είναι επίσης η αντίληψη ότι αρκεί η συμβίωση να είχε διαρκέσει τρία έτη σε οποιονδήποτε χρόνο, ενώ ο νόμος αναφέρεται σε συμβίωση «κατά τα τελευταία τρία (3) έτη πριν από τον θάνατό του». Δεν ευσταθεί, τέλος, η αντίληψη ότι η ύπαρξη κοινών τέκνων καθιστά τον σύντροφο κληρονόμο, αφού η απόκτηση κοινών τέκνων αίρει το χρονικό όριο των τριών ετών για το εξαίρετο και για τη χρήση της κατοικίας, ενώ στην κληρονομιά καλούνται τα ίδια ως κατιόντες.

Πότε χρειάζεστε δικηγόρο

Όταν δεν καλείται σύζυγος ή συγγενής και ο σύντροφος επιδιώκει την κτήση της κληρονομιάς, η υπόθεση απαιτεί εξαρχής δικαστική ενέργεια, ήτοι αίτηση στο δικαστήριο εντός προθεσμίας και κλήτευση του Δημοσίου. Για τον λόγο αυτόν ενδείκνυται η συνδρομή δικηγόρου.

Όταν στην κληρονομιά καλείται σύζυγος, το άρθρο 1817 δεν παρέχει δικαιώματα στον σύντροφο, ενώ, όταν καλούνται συγγενείς, τα δικαιώματά του περιορίζονται στο εξαίρετο και στη χρήση της κατοικίας για ένα έτος. Εφόσον οι κληρονόμοι δεν τα αμφισβητούν, το ζήτημα μπορεί να ρυθμιστεί με συνεννόηση, ενώ η συνδρομή δικηγόρου ενδείκνυται όταν αμφισβητείται η συμβίωση, όταν οι κληρονόμοι ζητούν την κατοικία πριν από τη συμπλήρωση του έτους και όταν ο εκμισθωτής αρνείται τη συναίνεσή του. Η συνδρομή δικηγόρου ενδείκνυται επίσης όταν υπάρχει διαθήκη. Η εγκατάσταση του συντρόφου ως κληρονόμου με διαθήκη αποτελεί διαφορετικό ζήτημα από τη ρύθμιση του άρθρου 1817.

Συχνές ερωτήσεις

Πώς αποδεικνύεται ότι ζούσαμε μαζί;

Ο ν. 5303/2026 δεν περιέχει ορισμό της μόνιμης συμβίωσης ούτε κατάλογο αποδεικτικών μέσων για αυτήν, και η ύπαρξή της κρίνεται από το δικαστήριο με βάση τα στοιχεία που προσκομίζονται σε κάθε υπόθεση.

Ο σύντροφός μου ήταν ακόμη παντρεμένος. Έχω δικαιώματα στην κληρονομιά;

Αν ο σύζυγος καλείται στην κληρονομιά, το άρθρο 1817 δεν παρέχει δικαιώματα στον σύντροφο σε ελεύθερη ένωση. Κατά το άρθρο 1812 ΑΚ, το κληρονομικό δικαίωμα του συζύγου αποκλείεται αν εκκρεμεί διαδικασία για τη λύση του γάμου, υπό προϋποθέσεις που ελέγχονται με βάση τα έγγραφα κάθε υπόθεσης.

Επόμενα βήματα

Η Metron Law μπορεί να εξετάσει ποια πρόσωπα καλούνται στην κληρονομιά και ποια από τα δικαιώματα του άρθρου 1817 ΑΚ σάς αφορούν. Όπου απαιτείται αίτηση στο δικαστήριο, αναλαμβάνει τη σύνταξή της και τον υπολογισμό της προθεσμίας με βάση τα στοιχεία της υπόθεσης. Για τα δικαιώματα του επιζώντος συζύγου στην εξ αδιαθέτου διαδοχή, δείτε το άρθρο «Κληρονομιά συζύγου χωρίς διαθήκη: τα ποσοστά και η κατοικία του ζεύγους».

Πηγές

• Ν. 5303/2026 «Αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου και άλλες διατάξεις» (ΦΕΚ Α΄ 81/22.5.2026), άρθρα 3, 6, 21, 33 και 41: νέα άρθρα 1808 έως 1820, 1844, 1845 και 612 παρ. 3 ΑΚ, άρθρο 812Α ΚΠολΔ, εφαρμογή σε θανάτους από τις 16.9.2026.
• Ίδιο ΦΕΚ, Παράρτημα, πίνακας αντιστοίχισης: τα προηγούμενα άρθρα 1813 έως 1824 ΑΚ.
• Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας, άρθρο 810, όπως αντικαταστάθηκε με τον ν. 4055/2012, άρθρο 17 παρ. 22 (ΦΕΚ Α΄ 51/12.3.2012), σε συνδυασμό με τον ν. 5134/2024, άρθρο 49 παρ. 4 (ΦΕΚ Α΄ 146/11.9.2024).

Το άρθρο αυτό παρέχει γενική ενημέρωση για το νομοθετικό καθεστώς, όπως έχει διαμορφωθεί έως την ημερομηνία της τελευταίας ενημέρωσης, και δεν αποτελεί νομική συμβουλή για συγκεκριμένη υπόθεση, καθώς η εφαρμογή των κανόνων εξαρτάται από τα δεδομένα κάθε κληρονομιάς.

Τελευταία ενημέρωση: 5 Οκτωβρίου 2026